Bir Ekonomistin Osmanlı Günlüğü 1857-1858

Eserimiz, İngiliz iktisatçı ve düşünür Nassau William Senior tarafından 1857-1858 yıllarında Osmanlı Devleti ile Yunanistan’da yapılan gözlemlere dayanarak kaleme alınmış bir seyahat ve siyaset günlüğüdür. Eser, Kırım Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu siyasi, ekonomik ve toplumsal durumu doğrudan gözlemler ve üst düzey görüşmeler üzerinden aktarır. Senior; diplomatlar, paşalar, bürokratlar ve yabancı gözlemcilerle yaptığı konuşmaları büyük ölçüde olduğu gibi kaydederek dönemin yönetim anlayışını, reform tartışmalarını ve devletin geleceğine dair kaygıları ortaya koyar. Kitabın en önemli bölümlerinden biri, Tanzimat reformlarının uygulamadaki başarısızlığına ilişkin değerlendirmelerdir. Yazar; rüşvet, iltimas, kötü yollar, yetersiz ulaşım ağı, adaletsiz mahkemeler ve merkezî yönetimdeki yozlaşmayı sık sık vurgular. Gülhane Hatt-ı Şerifi ile Hatt-ı Hümayun’da ilan edilen reformların kâğıt üzerinde kaldığını, halkın günlük yaşamında büyük bir değişim yaratamadığını anlatır. İstanbul, Tarabya ve Boğaziçi çevresindeki gözlemlerinde ise Osmanlı toplumunun sosyal yapısını, yabancı devletlerin etkisini, kapitülasyonları ve Batılı güçlerin Osmanlı siyaseti üzerindeki rekabetini ayrıntılı biçimde işler. Eserde, Osmanlı Devleti’nin giderek zayıfladığı ve Avrupa müdahalelerine açık hâle geldiği düşüncesi sıkça dile getirilir. Kitabın ilerleyen bölümlerinde Yunanistan’a ilişkin gözlemler öne çıkar. Yeni kurulan Yunan Krallığı’nın siyasi sorunları, ekonomik sıkıntıları, eşkıyalık olayları ve milliyetçilik hareketleri değerlendirilir. Senior, Osmanlı Devleti ile Yunanistan’ı karşılaştırarak Balkanlar’daki dönüşümü anlamaya çalışır. Bunun yanında Troas, Çanakkale, İzmir ve İstanbul gibi bölgelerdeki tarihî yapılar, günlük yaşam, halkın yaşayış biçimi ve farklı topluluklar arasındaki ilişkiler de ayrıntılı şekilde tasvir edilir.